उही टीका, उही जमरा, उही परिवारसँगको भेटघाट र उही चाडपर्वको माहोल। तर पनि किन हो, पहिले जस्तो उत्साह महसुस हुँदैन। बाल्यकालमा दशैं कहिले आउला भनेर दिन गनेर बस्ने हामी आज दशैं कहिले सकियो भन्ने पत्तै नपाउने गरी व्यस्त हुन्छौँ।
पहिले दशैं भनेको नयाँ लुगा, दक्षिणा, पिङ, साथीभाइ र मीठा परिकारको प्रतीक्षा हुन्थ्यो। आज भने कसलाई भेट्ने, घर कहिले जाने, काम कसरी मिलाउने र सबैको समय कसरी व्यवस्थापन गर्ने भन्ने सोचमै धेरै समय बित्छ।
सायद चाडपर्व बदलिएको होइन। समयसँगै हाम्रो जीवन बदलिएको हो। हाम्रो भूमिका बदलिएको छ, प्राथमिकता बदलिएका छन् र खुसी खोज्ने तरिका पनि बदलिएको छ।
तर के उमेर बढ्दै जाँदा चाडपर्वप्रतिको उत्साह मात्र घट्छ, कि त्यसलाई हेर्ने हाम्रो दृष्टिकोण नै परिवर्तन हुन्छ?
बाल्यकाल सम्झँदा दशैंको आफ्नै छुट्टै संसार थियो। विद्यालय बिदा हुने दिनदेखि नै मनमा छुट्टै उत्साह सुरु हुन्थ्यो। नयाँ लुगा लगाउने, आफन्तको घर जाने, ठूलाबडाको हातबाट टीका र जमरा लगाउने अनि दक्षिणा पाउने प्रतीक्षाले दिनहरू छिटो बितून् जस्तो लाग्थ्यो। घरमा पाक्ने परिकारको स्वाद र परिवारका सबै सदस्य एकै ठाउँमा जम्मा हुँदाको खुसी नै दशैंको सबैभन्दा ठूलो आकर्षण हुन्थ्यो।
त्यतिबेला हामीलाई चाडपर्व मनाउन धेरै कुरा चाहिँदैनथ्यो। परिवारका सदस्य सँगै हुनु, साथीहरूसँग खेल्न पाउनु र आफूले चाहेको सानो कुरा पाउनु नै पर्याप्त हुन्थ्यो।
तर उमेर बढ्दै जाँदा जीवनका प्राथमिकताहरू परिवर्तन हुन थाल्छन्। पढाइ, करियर, जागिर, आर्थिक जिम्मेवारी, वैवाहिक सम्बन्ध र परिवारप्रतिको दायित्व थपिँदै जान्छन्। पहिले अरूले हाम्रो लागि चाडपर्वको तयारी गरिदिन्थे भने अहिले हामी आफैँ तयारी गर्ने जिम्मेवारीमा हुन्छौँ।
पहिले घर जाने प्रतीक्षामा हुन्थ्यौँ, अहिले घर जान समय मिलाउने प्रयासमा हुन्छौँ। पहिले परिवारले के पकायो भनेर उत्साहित हुन्थ्यौँ, अहिले घरमा के–के गर्न बाँकी छ भनेर सोचिरहेका हुन्छौँ। जिम्मेवारी बढ्दै जाँदा चाडपर्वको अनुभव पनि विस्तारै बदलिन सक्छ।
यसको अर्थ हामी चाडपर्वलाई माया गर्न छोड्छौँ भन्ने होइन। बरु जीवनका अनुभवहरूले चाडपर्वलाई हेर्ने हाम्रो दृष्टिकोण फरक बनाउँदै लैजान्छन्।
अर्को महत्त्वपूर्ण परिवर्तन भनेको सम्बन्ध र मानिसहरूको उपस्थितिसँग जोडिएको हुन्छ।
बाल्यकालमा दशैंमा सधैँ भेटिने हजुरबा–हजुरआमा, आफन्त, दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीमध्ये कोही समयसँगै टाढिन सक्छन्। कोही आफ्नो काम र जिम्मेवारीका कारण अर्को ठाउँमा बस्न थाल्छन् भने कोही हाम्रो जीवनबाट सधैँका लागि बिदा भइसकेका हुन सक्छन्।
पहिले सबै जना जम्मा हुने घरमा आज केही कुर्सी खाली देखिन सक्छन्। उही आँगन, उही घर र उही परम्परा हुँदाहुँदै पनि पहिलेको जस्तो माहोल नहुन सक्छ।
यस्ता परिवर्तनले चाडपर्वको समयमा पुराना सम्झनाहरूलाई अझ बलियो बनाइदिन सक्छन्। हामीले गुमाएका मानिस, बितेका समय र पहिले सँगै मनाएका क्षणहरू सम्झन सक्छौँ। त्यसैले कहिलेकाहीँ चाडपर्वको रमाइलो वातावरणमै पनि मन भावुक हुन सक्छ।
मनोविज्ञानको दृष्टिकोणबाट हेर्दा यो परिवर्तनलाई हाम्रो भावनात्मक विकास, जीवनका विभिन्न चरण र अनुभवसँग जोडेर बुझ्न सकिन्छ। उमेर र अनुभवसँगै हाम्रो खुसीको स्रोत, सम्बन्धप्रतिको अपेक्षा र जीवनलाई हेर्ने दृष्टिकोण परिवर्तन हुँदै जान्छ। बाल्यकालमा बाहिरी गतिविधि र नयाँ अनुभवले खुसी दिन्थे भने वयस्क हुँदै जाँदा आत्मीय सम्बन्ध, भावनात्मक सुरक्षा, समयको गुणस्तर र मनको शान्तिले बढी अर्थ राख्न सक्छन्।
यससँगै चाडपर्वमा सामाजिक अपेक्षाहरू पनि थपिन सक्छन्। सबै आफन्तलाई भेट्नुपर्ने, सबैलाई खुसी बनाउनुपर्ने, राम्रोसँग चाडपर्व मनाउनुपर्ने र अरूको जस्तै जीवनशैली देखाउनुपर्ने दबाब महसुस हुन सक्छ। सामाजिक सञ्जालमा अरूका रमाइला तस्बिर र जमघट देख्दा आफ्नो चाडपर्वसँग तुलना गर्ने बानी पनि बढ्न सक्छ।
तर हामीले सम्झनुपर्ने कुरा के हो भने सामाजिक सञ्जालमा देखिने केही खुसीका क्षणले कसैको सम्पूर्ण जीवन वा वास्तविक भावनात्मक अवस्था देखाउँदैनन्। अरूले जसरी चाडपर्व मनाइरहेका छन्, हामीले पनि त्यसरी नै मनाउनुपर्छ भन्ने छैन।
सायद हामीले चाडपर्वबाट खोज्ने कुरा मात्र परिवर्तन भएको हो।
आज हामीलाई ठूलो जमघटभन्दा परिवारसँग शान्त भएर बिताएको केही समय प्रिय लाग्न सक्छ। धेरै उपहारभन्दा कसैले सम्झिएर गरेको एउटा फोन महत्त्वपूर्ण लाग्न सक्छ। धेरै व्यस्तताभन्दा आफूलाई सहज लाग्ने वातावरणमा केही समय बिताउन मन लाग्न सक्छ।
त्यसैले पहिलेको दशैंसँग आजको दशैं तुलना गरेर आफूभित्रको खुसी हराएको निष्कर्ष निकाल्नु आवश्यक छैन। प्रत्येक उमेर र जीवनको चरणले आफ्नै किसिमको सुन्दरता बोकेको हुन्छ। बाल्यकालको दशैं फेरि फर्केर नआउन सक्छ, तर आजको दशैंमा पनि नयाँ सम्झना र अर्थ सिर्जना गर्न सकिन्छ।
यसका लागि हामीले केही साना कुराबाट सुरुवात गर्न सक्छौँ। परिवारसँग समय बिताउँदा मोबाइलभन्दा कुराकानीलाई प्राथमिकता दिने, पुराना सम्झनाहरू बाँड्ने, आफूलाई सहज लाग्ने तरिकाले चाडपर्व मनाउने र अनावश्यक अपेक्षाको बोझ कम गर्ने। मन भावुक भए त्यसलाई लुकाउनुभन्दा स्वीकार गर्ने र आवश्यक परे विश्वासिलो व्यक्तिसँग आफ्ना कुरा बाँड्ने।
यदि चाडपर्वको समयमा मात्र नभई लामो समयदेखि मन उदास रहने, रुचि हराउने वा दैनिक जीवनमा असर पर्ने अवस्था छ भने त्यसलाई सामान्य उमेरसँगै आउने परिवर्तन भनेर बेवास्ता गर्नु हुँदैन। यस्तो अवस्थामा मानसिक स्वास्थ्य विशेषज्ञसँग कुरा गर्नु उपयोगी हुन सक्छ।
एक परामर्श मनोवैज्ञानिकका रूपमा म के भन्न चाहन्छु भने जीवनका हरेक चरणमा खुसीको अर्थ एउटै हुँदैन। हामी हुर्किँदै जाँदा हाम्रा आवश्यकता, सम्बन्ध र प्राथमिकताहरू परिवर्तन हुनु स्वाभाविक हो। त्यसैले बाल्यकालको जस्तो उत्साह आज महसुस नभए पनि त्यसको अर्थ हामीभित्र खुसी हराएको छ भन्ने होइन।
सायद यसपालिको दशैंले हामीलाई यही कुरा सम्झाएको छ, समय बदलिन्छ, मानिसहरू बदलिन्छन्, सम्बन्धका स्वरूप बदलिन्छन् र हामी आफैँ पनि बदलिन्छौँ। तर ती परिवर्तनबीच पनि आत्मीयता, माया र सँगै बिताएको समयको महत्त्व कहिल्यै हराउँदैन।
दशैं पहिले जस्तै नलाग्न सक्छ, तर त्यसको अर्थ आजको दशैं कम सुन्दर छ भन्ने होइन।सायद अब हामी चाडपर्वलाई बाल्यकालको आँखाले होइन, जीवनका अनुभवले परिपक्व बनाएको दृष्टिकोणले हेर्न थालेका छौँ।
(लेखक परामर्श मनोवैज्ञानिक तथा मानसिक स्वास्थ्य अभियन्ता हुन्)
