आजको व्यस्त जीवनमा तनाव हाम्रो दैनिक अनुभवको एउटा हिस्सा बनिसकेको छ। बिहान उठेदेखि काम, पढाइ, घरपरिवार, आर्थिक जिम्मेवारी, सम्बन्ध, सामाजिक अपेक्षा र भविष्यको चिन्तासम्म, हामी एकैदिनमा अनेक किसिमका दबाबसँग सामना गरिरहेका हुन्छौँ। विशेष गरी सहरी जीवनमा ट्राफिक, समयको अभाव, बढ्दो खर्च र कामको चापले यसलाई अझ थपेको छ।
हामी तनावलाई प्रायः कुनै ठूलो समस्या वा दुःखद घटनासँग जोडेर हेर्छौँ। जागिर गुमाउनु, आर्थिक संकट, सम्बन्धमा समस्या आउनु, स्वास्थ्य बिग्रिनु वा प्रियजन गुमाउनुजस्ता घटनाले पक्कै पनि गहिरो तनाव सिर्जना गर्न सक्छन्। तर हाम्रो मानसिक स्वास्थ्यलाई असर गर्ने तनाव सधैँ यस्ता ठूला घटनाबाट मात्र आउँदैन।
कहिलेकाहीँ दिनहुँ दोहोरिने साना साना दबाबहरूको सञ्चित प्रभाव अझ महत्त्वपूर्ण हुन सक्छ।
समयमै कार्यालय पुग्नुपर्ने हतार, कामको समयसीमा, परीक्षाको चिन्ता, घरको जिम्मेवारी, आर्थिक व्यवस्थापन, सामाजिक सञ्जालमा अरूसँग आफ्नो जीवनको तुलना वा परिवार र समाजको अपेक्षा, यी प्रत्येक कुरा सामान्य देखिन सक्छन्। तर यिनै कुरा लगातार थपिँदै जाँदा मन र शरीर दुवै थाक्न सक्छन्।
तनाव शरीर र मनको स्वाभाविक प्रतिक्रिया हो
तनाव आफैँमा सधैँ नकारात्मक कुरा होइन। कुनै चुनौतीपूर्ण वा दबाबपूर्ण परिस्थितिप्रति शरीर र मस्तिष्कले दिने स्वाभाविक प्रतिक्रिया हो।
सीमित तनावले कहिलेकाहीँ हामीलाई सक्रिय बनाउँछ। परीक्षाका लागि पढ्न, समयमै काम पूरा गर्न वा कठिन परिस्थितिमा छिटो निर्णय लिन यसले प्रेरित गर्न सक्छ।
समस्या तब सुरु हुन्छ, जब तनाव लामो समयसम्म रहिरहन्छ र हामीले पर्याप्त आराम तथा पुनःस्थापनाको अवसर पाउँदैनौँ।
त्यसपछि शरीर र व्यवहारले विभिन्न संकेत दिन सक्छन्, निद्रामा समस्या, निरन्तर थकान, टाउको दुखाइ, चिडचिडापन, ध्यान केन्द्रित गर्न कठिनाइ, खानपानमा परिवर्तन वा एउटै विषयबारे लगातार सोचिरहने अवस्था।
तर तनाव सबै व्यक्तिमा एउटै रूपमा देखिँदैन। कोही सानो कुरामा रिसाउन थाल्छन्, कोही असामान्य रूपमा चुप लाग्छन्। कोही मानिसबाट टाढिन खोज्छन् भने कोही आफ्नो मनमा के भइरहेको छ भन्ने सोच्न नपरोस् भनेर आफूलाई अत्यधिक व्यस्त राख्छन्।
त्यसैले बाहिरबाट सामान्य र खुसी देखिने व्यक्ति पनि भित्रभित्रै ठूलो मानसिक दबाबसँग जुधिरहेको हुन सक्छ।
“के भयो?” — “केही भएको छैन”
यो संवाद हाम्रो समाजमा नौलो होइन।
“के भयो?”
“केही भएको छैन, ठीकै छु।”
कहिलेकाहीँ हामी साँच्चिकै ठीक हुन्छौँ। तर कहिलेकाहीँ मनमा भइरहेका सबै कुरा बुझाउनुभन्दा “ठीकै छु” भन्न सजिलो हुन्छ।
अझै पनि मानसिक तनाव व्यक्त गर्दा “यति कुरामा पनि तनाव लिने?”, “धेरै नसोच” वा “अरूलाई हेर, तिमीलाई त के समस्या छ र?” भन्ने प्रतिक्रिया सुन्न पाइन्छ।
तर तनाव तुलना गर्ने विषय होइन।
एउटै परिस्थिति दुई व्यक्तिले फरक तरिकाले अनुभव गर्न सक्छन्। एउटा व्यक्तिका लागि सामान्य लाग्ने परिस्थिति अर्कोका लागि निकै चुनौतीपूर्ण हुन सक्छ। त्यसैले कसैको समस्याको आकार निर्धारण गर्नुभन्दा उसले त्यो परिस्थितिलाई कसरी अनुभव गरिरहेको छ भन्ने बुझ्नु आवश्यक हुन्छ।
सामना गर्नु भनेको भाग्नु होइन
मनोविज्ञानमा कठिन वा तनावपूर्ण परिस्थितिलाई व्यवस्थापन गर्न व्यक्तिले प्रयोग गर्ने सोच र व्यवहारलाई ‘कोपिङ’ अर्थात् सामना गर्ने प्रक्रिया भनिन्छ।
स्वस्थ कोपिङको अर्थ जीवनबाट तनाव पूर्ण रूपमा हटाउनु होइन। बरु तनावको कारण पहिचान गर्ने र त्यसअनुसार उपयुक्त प्रतिक्रिया विकास गर्ने हो।
केही समस्यामा व्यावहारिक समाधान सम्भव हुन्छ। कामको चाप बढी छ भने प्राथमिकता छुट्याउने, समय व्यवस्थापन गर्ने वा सहयोग माग्ने विकल्प हुन सक्छ। आर्थिक तनाव छ भने खर्चको योजना बनाउने वा आवश्यक सल्लाह लिन सकिन्छ।
तर जीवनका सबै परिस्थिति हाम्रो नियन्त्रणमा हुँदैनन्।
त्यस्तो अवस्थामा विश्वासिलो व्यक्तिसँग कुरा गर्नु, नियमित शारीरिक गतिविधि गर्नु, पर्याप्त आराम लिनु, मनका कुरा लेख्नु, ध्यान वा श्वासप्रश्वास अभ्यास गर्नु अथवा आफूलाई शान्त बनाउने गतिविधिका लागि केही समय निकाल्नु उपयोगी हुन सक्छ।
सानो परिवर्तनले पनि फरक पार्न सक्छ। केही समय फोनबाट टाढा बस्नु, छोटो हिँडाइमा निस्कनु, परिवारसँग बसेर खाना खानु वा साथीलाई फोन गर्नु सामान्य लाग्न सक्छ। तर यिनले शरीर र मनलाई निरन्तर दबाबबाट केही समय बाहिर निस्कने अवसर दिन्छन्।
“काम त गर्नैपर्छ” भन्ने मानसिकता
हाम्रो समाजमा जिम्मेवारीलाई धेरै महत्त्व दिइन्छ, जुन सकारात्मक कुरा हो। तर कहिलेकाहीँ जिम्मेवारी पूरा गर्ने नाममा आफ्नै थकानलाई बेवास्ता गर्ने बानी पनि बस्छ।
“काम त गर्नैपर्छ।”
“जिम्मेवारी छ, आराम गरेर कहाँ हुन्छ?”
“अरूले गरिरहेका छन्, मैले पनि गर्नैपर्छ।”
तर निरन्तर थकान सहेर काम गरिरहनु मात्र मानसिक रूपमा बलियो हुनुको प्रमाण होइन।
आराम गर्नु अल्छी हुनु होइन। आफ्नो सीमा बुझ्नु स्वार्थी हुनु होइन। सहयोग माग्नु कमजोरी होइन।
शरीरलाई जस्तै मनलाई पनि पुनः ऊर्जावान् हुन समय चाहिन्छ।
पर्याप्त निद्रा, नियमित खानपान, शारीरिक गतिविधि, कामबीच छोटो विश्राम, स्वस्थ सामाजिक सम्बन्ध र आफूलाई मन पर्ने गतिविधिका लागि समय छुट्याउनु मानसिक स्वास्थ्यको आधारभूत हेरचाह हो।
कहिलेकाहीँ सल्लाह होइन, सुन्ने व्यक्ति चाहिन्छ
नेपाली समाजमा परिवार, साथीभाइ र समुदायसँगको सम्बन्ध हाम्रो एउटा ठूलो शक्ति हो। परिवारसँग बसेर खाना खानु, साथीसँग चिया पिउँदै कुरा गर्नु वा आफूले विश्वास गर्ने व्यक्तिसँग मनको कुरा राख्नुले भावनात्मक सहयोग दिन सक्छ।
तर सहयोग गर्नु भनेको हरेक समस्याको तुरुन्त समाधान दिनु मात्र होइन।
तनावमा रहेको व्यक्तिलाई “धेरै नसोच” भन्नुभन्दा कहिलेकाहीँ यति भन्नु पर्याप्त हुन्छ
“म सुन्दैछु, भन न।”
बिना आलोचना, तुलना वा तुरुन्त निष्कर्ष कसैको कुरा सुन्न सक्नु पनि मानसिक सहयोगको महत्त्वपूर्ण रूप हो।
सहयोग लिनु कमजोरी होइन
हरेक तनावपूर्ण दिनमा मानसिक स्वास्थ्य विशेषज्ञको आवश्यकता पर्दैन। तनाव जीवनको सामान्य अनुभव हो।
तर तनाव लामो समयसम्म रहिरहेमा, निद्रा लगातार प्रभावित भएमा, काम वा पढाइ गर्न कठिन हुन थालेमा, सम्बन्धमा असर देखिन थालेमा वा सामान्य दैनिक जीवन सञ्चालन गर्नसमेत गाह्रो महसुस हुन थालेमा योग्य मानसिक स्वास्थ्य विशेषज्ञसँग परामर्श लिनु उपयोगी हुन सक्छ।
हामी शारीरिक स्वास्थ्यमा समस्या हुँदा चिकित्सकको सहयोग लिन्छौँ। त्यसैगरी मानसिक तथा भावनात्मक कठिनाइका लागि व्यावसायिक सहयोग लिनुलाई पनि सामान्य स्वास्थ्य व्यवहारका रूपमा बुझ्न आवश्यक छ।
तनावमुक्त होइन, सन्तुलित जीवन
सायद पूर्ण रूपमा तनावमुक्त जीवन खोज्नु नै अव्यावहारिक अपेक्षा हो। जीवनमा समस्या, परिवर्तन, जिम्मेवारी र अनिश्चितता आइरहन्छन्।
त्यसैले प्रश्न केवल “म कसरी तनावमुक्त हुन्छु?” भन्ने होइन।
बरु प्रश्न हुन सक्छ “आएको तनावलाई म स्वस्थ तरिकाले कसरी व्यवस्थापन गर्छु?”
कहिलेकाहीँ त्यसको उत्तर समस्या समाधान गर्नु हुन्छ। कहिलेकाहीँ आफ्नो अपेक्षा परिवर्तन गर्नु। कहिलेकाहीँ ‘हुँदैन’ भन्न सिक्नु। कहिलेकाहीँ आराम गर्नु। कहिलेकाहीँ मनको कुरा खोल्नु। र कहिलेकाहीँ आफूले सबै कुरा एक्लै सम्हाल्नुपर्छ भन्ने सोचबाट बाहिर निस्कनु।
हामी ट्राफिक, बढ्दो खर्च, कामको समयसीमा, अरूको व्यवहार, सामाजिक अपेक्षा वा जीवनमा अचानक आउने सबै परिस्थितिलाई नियन्त्रण गर्न सक्दैनौँ। तर ती परिस्थितिप्रति आफ्नो प्रतिक्रिया बुझ्न र विस्तारै स्वस्थ सामना गर्ने तरिका विकास गर्न सक्छौँ।
सायद यसको सुरुवात प्रत्येक दिन आफूलाई एउटा सामान्य प्रश्न सोधेर गर्न सकिन्छ—
“आज म आफूलाई अलिकति सहज बनाउन के गर्न सक्छु?”
तनाव व्यवस्थापनको अर्थ जीवनका कठिनाइबाट भाग्नु होइन। कठिनाइबीच पनि आफूलाई बुझ्नु, आफ्नो सीमाको सम्मान गर्नु, आवश्यक पर्दा सहयोग माग्नु र आफ्नो मानसिक स्वास्थ्यलाई पनि जीवनका अन्य जिम्मेवारीजत्तिकै महत्त्व दिन सिक्नु हो।
