हाम्रो देश वहुजाती बहुभाषि मानिसहरुले बसोबास गरेको सुन्दर राष्ट्र हो । जुन विभिन्न जात जाति धर्म संस्कृति परम्परा मुल्य मान्यताले सम्पन्न छ । यहाँ विभिन्न जातजातिहरुले विभिन्न चाडपर्वहरु मनाउने गर्दछन् । जस्तै दशै, तिहार, छैट, एकादशी, जितिया, उद्यौली, उ
भौली, तिज, जनैपूर्णिमा लोसार आदि । यी विभिन्न चाडपर्वहरुले समाजलाई एक सुत्रमा बाँधेर सम्य समाज निर्माण गरी एक आपसमा भाइचाराको सम्बन्ध स्थापित गर्ने कार्यमा महत्वपूर्ण भुमिका खेलेको पाइन्छ । यी हरेक चाडपर्वहरुको आ–आफ्नै किसिमको महत्व र विशेषता रहेको हुन्छ । हाम्रा यस्ता चाडपर्वहरुले समाजमा एकअर्का प्रति सम्मान सदभाव अनुशासन नैतिकता र शान्ति कायम गर्ने कार्यमा महत्वपूर्ण भुमिका खेलिरहेका हुन्छन् । यी विविध चाडपर्वहरुमध्ये हरिशयनी एकादशी पनि एक महान पर्व हो । यस हरिशयनी एकादशीको पनि फरक सांस्कृतिक महत्व र अस्तित्व रहेको छ । सनातन धर्म परम्परा अनुसार आचरण शुद्धिका लागि धर्मका नाममा गरिने विभिन्न ब्रत अनुष्ठान मध्ये एकादशी ब्रत शारीरिक स्वस्थ्य, स्वच्छता र दिर्घायुका लागि गरिने धार्मिक अनुष्ठान हो । त्यसैले हिन्दु समाजमा हरिशयनी एकादशीको दिनलाई एक महत्वपूर्ण पर्वको रुपमा लिएको पाइन्छ । हिन्दु धर्मावलम्वीका लागि महत्वपूर्ण दिनका रुपमा लिइने यो दिन निराहार ब्रत बसी भगवान श्री विष्णु र तुलसीको पुजा अर्चना गरेमा आफ्नो मनोकामना पुरा हुने जनविश्वास रहेको पाइन्छ ।
जेष्ठ शुक्ल एकादशीका दिनमा घरघरमा तुलसीको मोठमा राखिएको दलको विरुवा आषाढ शुक्ल एकादशीका दिन घरघरमा विरुवा सारी चार महिनासम्म गरिने विशेष पुजा शुरु गरिन्छ र कार्तिक शुक्ल एकादशीका दिन सम्म विशेष पुजा अर्चना गर्ने परम्परा रहेकोछ । सनातन वैदिक परम्परा अनुसार तुलसीलाई विष्णु भगवानको प्रतिक मानिन्छ । एक वर्षमा २४ वटा एकादशी पर्दछन् । सक्नेले सवै एकादशीमा फलाहार मात्र गरेर ब्रत बस्दछन् भने नसक्नेले चर्तुमासका चार महिनामा पर्ने आठ एकादशीमा ब्रत बस्दछन् ।
धार्मिक दृष्टिकोणबाट हेर्दा जसका घर आँगनमा तुलसीको मोठ मंन्दिर राखि तुलसी रोपिन्छ त्यहाँ देवताको वास भइरहन्छ । तुलसीको वोट विरुवामा जल चढाइरहने मानिसका वंशको तीनै लोकमा कल्याण हने तथा घर परिवार तथा गाँउ राष्ट्रमा सुखशान्ति हुने र आफ्नो मनोकामना पुरा हुने जस्ता धेरै जनविश्वास रहेको समाजमा पाइन्छ । त्यसकारण विष्णु भगवानका प्रतिकका रुपमा तुलसी रोपेर एकादशी मनाउने परम्परा रहेकोछ । त्यसैले पनि यो एकादशीलाई तुलसी एकादशी पनि भन्ने गरिन्छ ।
यस एकादशीलाई व्यवहारिक तथा वैज्ञानिक रुपमा हेर्ने हो भने पनि उतिकै महत्व रहेको पाइन्छ । वृक्षहरुमा सवै भन्दा ज्यादा अक्सिजन उत्सर्जन गर्ने र वातावरणीय दृष्टिले अत्यन्तै पवित्र वृक्षको रुपमा तुलसीलाई मानिन्छ । विभिन्न प्रकारका औषधी निमार्णका लागी पनि अत्यन्तै महत्वपूर्ण मानिन्छ । त्यसैले तुलसीको विरुवा घरघरमा रोपेको खण्डमा विग्रदै गएको वातावरणलाई स्वच्छ बनाउन सकिने वताइएको पाइन्छ । त्यसैले पनि मानिसको मृत्यु हुने र भएको अवस्थामा तुलसीको मोठमा लगेर राख्ने प्रचलन समाजमा देख्न सकिन्छ ।
अन्तमाः यी विविध महत्व वोकेका हाम्रा धर्म संस्कृति चाडपर्वहरुलाई हामीले हरेक दृष्टिकोणबाट हेर्दा आत्मासाथ गर्नु नै मानव जातिका निम्ति उपयुक्त हुने देखिन्छ । तर हालको नेपाली समाजको अवस्थालाई हेर्ने हो भने हाम्रो समाजमा पश्चिमा संस्कृतिको हावी भएको पाईन्छ भने हाम्रा कतिपय चाडपर्व धर्मसंस्कृतिलाई त्यति महत्व दिइएको पाईदैन । यहाँ हत्या, हिंसा, वलत्कार जस्ता जघन्य अपराधहरु तिव्र रुपमा बढदै गएको र कोरोना, क्यान्सरजस्ता विभिन्न किसिमका रोगहरुको उत्पति भई समाजमा अशान्ति फैलिदै गई वातावरण विग्रदै गएको अवस्था देखिन्छ । त्यसैले हरेक व्यतिले आफु र आफ्नो परिवार गाउँ समाज राष्ट्र स्वस्थ स्वच्छ राख्नका निम्ति हाम्रा धर्म संस्कृति चाडपर्व परम्पराहरुलाई आत्मासाथ गरि जोगाई राख्नु पर्ने जरुरी भैसकेको देखिन्छ ।
