दशैं नजिकिँदै छ। घरमा हाँसो, टीका, जमरा, मिठो खानेकुरा र परिवारसँगको भेटघाट बढ्ने समय हो यो। सामाजिक सञ्जालमा नयाँ लुगा लगाएका, परिवारसँग रमाएका र खुसी देखिएका तस्बिरहरू पनि धेरै देखिनेछन्। धेरैका लागि दशैं माया, भेटघाट र अपनत्वको पर्व हो। तर सबैका लागि यो समय उस्तै हुँदैन। कसैलाई एक्लोपन लागिरहेको हुन सक्छ, कसैले आर्थिक तनाव भोगिरहेका हुन सक्छन्, कसैले प्रियजन गुमाएको पीडा सम्झिरहेका हुन सक्छन्, त कसैका लागि पारिवारिक भेटघाट नै गाह्रो हुन सक्छ।
एउटा तस्बिरले एउटा क्षण देखाउँछ, पूरै जीवन होइन। तस्बिरमा हाँसिरहेको परिवारभित्र कुनै चिन्ता लुकेको हुन सक्छ। आफन्तको भीडमा बसेको व्यक्तिले पनि एक्लो महसुस गरिरहेको हुन सक्छ। बाहिरबाट खुसी देखिने कोही व्यक्ति भित्रभित्रै आफूलाई सम्हाल्ने प्रयासमा हुन सक्छ। अरूको घरभित्र वा मुस्कानपछाडि के भइरहेको छ भन्ने कुरा हामीलाई सधैँ थाहा हुँदैन।
अरूले रमाइलो गरेको देख्दा कहिलेकाहीँ हामी आफ्नो जीवनसँग तुलना गर्न थाल्छौँ। ‘मेरो परिवार किन त्यस्तो छैन?’, ‘मसँग किन त्यति पैसा छैन?’, ‘मेरो जीवन किन अरूको जस्तो अघि बढेन?’ वा ‘सबै खुसी देखिन्छन्, म किन खुसी हुन सकिरहेको छैन?’ भन्ने लाग्न सक्छ। तर हामी अरूको जीवनको एउटा सानो भाग हेरेर आफ्नो पूरै जीवनसँग तुलना गरिरहेका हुन्छौँ। सामाजिक सञ्जालमा नदेखिएका झगडा, ऋण, चिन्ता, थकान र त्यागका कुरा हामीलाई थाहा नहुन सक्छन्।
यो दशैंमा अरू सबै आफूभन्दा खुसी छन् भन्ने निष्कर्षमा पुग्नुअघि सम्झौँ हरेक परिवारको आफ्नै कथा हुन्छ। तपाईंको दशैं अरूको जस्तो हुनुपर्दैन। दशैं राम्रो बनाउन धेरै खर्च गर्नैपर्छ, सबै जमघटमा जानैपर्छ, नयाँ लुगा लगाउनैपर्छ वा सधैँ खुसी देखिनैपर्छ भन्ने छैन। यसपालि शान्त भएर बिताउन मन लागे पनि ठीक छ। कसैको याद आउनु, थकाइ लाग्नु, केही समय एक्लै बस्न मन लाग्नु वा खुसीसँगै दुःख पनि महसुस हुनु स्वाभाविक हो।
दशैंमा विभिन्न उमेर र जीवनका फरक चरणमा रहेका मानिसहरू भेटिन्छन्। भेटघाट रमाइलो हुन सक्छ, तर हामीले सामान्य ठानेर सोधेका केही प्रश्नले अर्को व्यक्तिलाई चोट पुर्याउन सक्छन्। ‘कति कमाउँछौ?’, ‘बिहे कहिले गर्ने?’, ‘बच्चा कहिले जन्माउने?’, ‘जीवनमा के गर्दैछौ?’ वा ‘किन मोटायौ/दुब्लायौ?’ जस्ता प्रश्न जिज्ञासा वा मायाले सोधिएका हुन सक्छन्। तर सुन्ने व्यक्तिलाई भने आफूलाई अरूसँग दाँजिएको, जाँचिएको वा जीवनमा पछाडि परेको महसुस हुन सक्छ। हामीलाई थाहा नहुन सक्छ कसैले रोजगारी खोजिरहेको छ, ऋणको चिन्ता छ, सम्बन्धमा कठिनाइ छ, प्रियजन गुमाएको छ वा अरूभन्दा फरक बाटो रोजिरहेको छ।
त्यसैले, एकअर्कासँग कुरा गर्न छोड्नुपर्दैन; कुरा गर्ने तरिका अलि मायालु बनाउन सकिन्छ। ‘कति कमाउँछौ?’ को सट्टा ‘आजकल मन कस्तो छ?’ भनेर सोधौँ। ‘बिहे कहिले गर्ने?’ भन्दा ‘तिमी अहिले आफ्नो जीवनमा खुसी छौ?’ वा ‘केही गाह्रो भइरहेको छ?’ भन्न सक्छौँ। कोही चुपचाप बसेको छ भने ‘किन यस्तो मुख लगाएको?’ भन्नुभन्दा ‘मसँग बस्न मन छ कि केही समय एक्लै बस्न मन छ?’ भनेर सोध्न सकिन्छ। ‘आजकल कसरी सम्हालिरहेका छौ?’ भनेर सोधेर उत्तर सुन्न पनि समय दिऔँ।
सुन्नु भनेको तुरुन्तै सल्लाह दिनु, तुलना गर्नु वा दोष देखाउनु होइन। कसैले आफ्नो समस्या सुनाउँदा ‘अरूको त झन् धेरै दुःख छ’, ‘जे छ त्यसैमा खुसी हुनुपर्छ’ वा ‘सकारात्मक सोच न’ भन्न हामीलाई सजिलो लाग्न सक्छ। सहयोग गर्ने मनसाय भए पनि यस्ता शब्दले व्यक्तिलाई आफ्नो पीडा भन्न नहुने रहेछ भन्ने महसुस गराउन सक्छन्। बरु ‘यो त गाह्रो रहेछ’, ‘मलाई विश्वास गरेर भनेकोमा धन्यवाद’ वा ‘कुरा गर्न मन लागे म छु’ भन्न सक्छौँ। हामीले उसको समस्या समाधान गर्न नसके पनि उसलाई एक्लो महसुस नहुने वातावरण बनाउन सक्छौँ।
सबैका लागि दशैं सुरक्षित र खुसीको समय हुँदैन भन्ने पनि सम्झौँ। पारिवारिक जमघटमा पुराना विवाद, दबाब, बिछोड वा पीडादायी सम्झना बल्झिन सक्छन्। आवश्यक परे केही समय बाहिर निस्कनु, कुनै भेटघाटमा नजानु वा आफूलाई सुरक्षित महसुस गराउने व्यक्तिसँग समय बिताउनु गलत होइन। परिवारको ख्याल गर्नु भनेको आफ्नै मनको ख्याल गर्न छोड्नु होइन। कसैले आफ्नो कुरा खोल्न चाहेन भने उसको गोपनीयताको सम्मान गरौँ। साथ दिनु भनेको जबर्जस्ती सबै कुरा भन्न लगाउनु होइन।
यदि तपाईं आफैँ कठिन समयबाट गुज्रिरहनुभएको छ भने, पर्व भएकै कारण खुसी भएको अभिनय गर्नुपर्दैन। दशैंका केही कुरा रमाइला लाग्न सक्छन्, तर मन उदास, चिन्तित वा थाकेको पनि हुन सक्छ। यी भावना एकैसाथ रहन सक्छन्। मन धेरै भारी भइरहेको छ भने विश्वास लाग्ने व्यक्तिसँग कुरा गर्नुहोस् वा आफू तयार हुँदा मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी व्यावसायिक सहयोग लिनुहोस्। सहयोग माग्नु कमजोरी होइन, र धेरै गाह्रो भइसकेपछि मात्र सहयोग खोज्नुपर्छ भन्ने पनि छैन।
दशैंलाई परिवार, साथीभाइ, परम्परा र आशासँग फेरि जोडिने समय भनिन्छ। यसपालि मुस्कानपछाडिको व्यक्तिसँग पनि जोडिने प्रयास गरौँ। एकअर्काको जीवन नदाँजौँ, बोल्दा शब्दको ख्याल गरौँ र सबैको दशैं एउटै ढाँचाको हुँदैन भन्ने स्वीकार गरौँ। कमाइ, बिहे, रूपरङ र उपलब्धिबारे मात्र होइन, मन, आवश्यकता र सहजताबारे पनि सोधौँ।
‘तपाईं साँच्चै कस्तो हुनुहुन्छ?’ भन्ने सानो प्रश्नले कुरा खोल्ने अवसर दिन सक्छ तर त्यसको इमानदार उत्तर सुन्न हामी तयार हुनुपर्छ। यो दशैंमा टीका र आशीर्वादसँगै धैर्य, सम्मान र बुझाइ पनि बाँडौँ। अरूको मुस्कानपछाडिको पूरा कथा हामीलाई थाहा नहुन सक्छ। तर उनीहरूको बोझ अझ बढाउने होइन, सकेसम्म हलुका बनाउने व्यवहार हामी रोज्न सक्छौँ।
